حجت الاسلام محمدرضا باقی اصفهانی، از اساتید حوزه در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به حدیثی گرانسنگ از پیامبر اکرم (ص) مبنی بر تقسیم بندی دست های انسان، اظهار داشت: رسول خدا (ص) فرمودند: «دست ها سه گونه اند: دست سائل، دست منفق و دست ممسک. و بهترین دست ها، دست بخشنده است.» این کلام نورانی، محور سه بحث مهم اخلاقی و اجتماعی است: «سؤال و درخواست از دیگران»، «انفاق و بخشش» و «امساک و بخل». تمرکز امروز ما بر آفت خطرناک «بخل» است که جامعه را از درون می پوساند.
وی با تفسیر فرازهای این حدیث افزود: «دست سائل»، دستی است که به سوی دیگران دراز می شود؛ خواه از روی نیاز واقعی باشد یا برخاسته از حرص و عادت به تکدی. «دست منفق» یا «ید العلیا»، دست بلند و بخشنده ای است که به دیگران کمک می کند و خداوند آن را دوست دارد. اما «دست ممسک»، دستی است که مال را محکم نگه می دارد و در جایی که باید انفاق کند، خواه در هزینه برای خانواده، خواه در راه خدا، بخل می ورزد.
استاد حوزه با بیان اینکه قرآن کریم به شدت با پدیده بخل و امر به بخل برخورد کرده است، تصریح کرد: خداوند در آیه ۳۷ سوره نساء می فرماید: «[همان] کسانی که بخل می ورزند و مردم را به بخل فرمان می دهند...». امروز شاهدیم برخی افراد نه تنها خود بخل می ورزند، بلکه دیگران را نیز به این رذیله توصیه می کنند. به بهانه هایی مانند: «پولت را نگه دار، آینده نیاز داری»، «اگر خمس یا زکات بدهی فقیر می شوی»، یا حتی در امور خانوادگی می گویند: «به فرزندت زیاد کمک نکن، بگذار از صفر شروع کند!». این همان «یأمُرونَ النّاسَ بِالبُخل» است.
حجتالاسلام باقی اصفهانی با اشاره به ادامه آیه «وَ یَکتُمونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ» هشدار داد: این بخیلان، نعمت ها و فضل الهی را که خداوند به آنان عطا کرده، کتمان می کنند. همیشه می گویند: «نداریم، سنگِ جای پا سنگ است!». این افراد با وجود دارایی، چنان زندگی می کنند که گویی از فقیران هم فقیرترند، تنها از ترس آیندهای موهوم! این در حالی است که خداوند دستور داده: «و اما بنعمت پروردگارت [بر دیگران] خبر ده» (ضحی: ۱۱). انسان مؤمن باید اثر نعمت خدا بر زندگیاش آشکار باشد.
وی با اشاره به آیات ۳۸ و ۳۹ سوره محمد (ص) به تحلیل روان شناختی و اجتماعی بخل پرداخت و بیان کرد: خداوند می فرماید: «آگاه باشید! شما دعوت شدهاید تا در راه خدا انفاق کنید؛ ولی برخی از شما بخل میورزند. و هر کس بخل ورزد، تنها به خود بخل ورزیده است. و خداست که بی نیاز است و شما هستید که نیازمندید.» این یک معامله حسابرسی شده است. اگر شما در کمک به حسینیه ها، ایتام یا نیازمندان بخل بورزید، بار خداوند زمین نمی ماند. امام حسین (ع) محتاج شما نیست، این شما هستید که با انفاق، به رشد و رستگاری خود کمک می کنید. بخل، ضرری است که انسان به خود می زند.
رذیله اخلاقی بخل؛ جمعکننده تمام عیبها
حجت الاسلام باقی اصفهانی در بخش دیگری از سخنان خود، با نقل کلامی گوهربار از امام علی (ع) یادآور شد: حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند: «البُخلُ جامعٌ لِمَساوئِ العُیوب؛ بخل، جمعکننده همه پستیها و عیبها است.» این یک قاعده کلیدی است. انسان بخیل، برای حفظ مال خود، به انواع گناهان آلوده میشود. برای ندادن یک قرض ساده، غیبت میکند، تهمت میزند، حتی ممکن است آبروی دیگری را ببرد. نمونه اعلای آن، سرنوشت شوم قوم لوط بود. گزارش تاریخی و قرآنی نشان میدهد ریشه آن فساد بزرگ و میهمانکشی، «بخل» بود! آنان چنان از هزینه کردن برای مهمان وامانده میترسیدند که شیطان، آنان را به بدترین گناه کشاند تا کسی جرأت نکند به شهرشان پا بگذارد. این مصداق «بخل، افساری است که انسان را به هر پلیدی میکشد» است.
وی با بیان مصادیق عینی امروزی افزود: بعضی افراد آنقدر در بخل افراط میکنند که حتی حاضر نیستند کسی را برای چند دقیقه به داخل خانه راه دهند، مبادا مجبور شوند یک استکان چای به او تعارف کنند! اینها با «مهمان، حبیب خداست» بیگانهاند. برخی حتی خانواده خود را در مضیقه میگذارند و از خرج لازم برای همسر و فرزندان هم دریغ میورزند. بخل، خانواده را نیز از درون متلاشی میکند.
بخل؛ ننگ و پوشش فقر
کارشناس دینی ابراز داشت: امام هادی (ع) در مقام بیان زشتی «بخل» فرمودند: «البُخلُ أذَمُّ الأخلاق؛ بخل، نکوهششده ترین اخلاق است.» حتی از غضب کنترل نشده و شهوت جنسی نابجا هم بدتر است. امام رضا (ع) نیز می فرمایند: «البُخلُ عارٌ؛ بخل، ننگ است.» و در کلامی ژرف فرمودند: «البُخلُ جِلبابُ المَسکَنَه؛ بخل، پوشش و لباس فقر و مسکنت است.» یعنی انسان ثروتمند ولی بخیل، در واقع مانند یک فقیر زندگی میکند – یا به این دلیل که از نعمتهایش بهره نمیبرد، یا به این دلیل که سرانجام اموالش را از دست میدهد. چه بسیار افرادی که اموال فراوان جمع کردند، اما یکباره همه را از دست دادند.
وی با اشاره به اثرات مخرب بخل بر شخصیت انسان گفت: امام رضا (ع) همچنین فرمودند: «البُخلُ یُمَزِّقُ العِرض؛ بخل، آبروی انسان را پاره پاره میکند.» وقتی انسان بخیل باشد، حتی همسر و فرزندانش پشت سرش سخن میگویند و احترامش را نگه نمیدارند. همچنین فرمودند: «البُخلُ بِالمَوجودِ سُوءُ ظَنّ بِالمَعبود؛ بخل ورزیدن به آنچه داری، بدگمانی به خداوند است.» کسی که به نان و پنیر موجودش هم بخل می ورزد، در واقع، گمان کرده خداوند روزیرس نیست و اگر این را مصرف کند، دیگر جایگزینی نخواهد داشت. این مقابل «کمال الجود» (نهایت بخشندگی) است که ایثار آنچه را داری میطلبد.
پاداش بخشندگان
حجتالاسلام باقی اصفهانی با نقل حکایتی تکان دهنده از امام سجاد (ع) بر عمق فاجعه بخل تأکید کرد: امام زینالعابدین (ع) فرمودند: من از پروردگارم شرم دارم! برادری دینی را می بینم و برایش از خدا بهشت میخواهم که فلانی را ببخشای و بهشتی کن؛ اما وقتی همان برادر از من یک درهم کمک مالی می خواهد، بخل می ورزم و نمی دهم. روز قیامت به من گفته میشود: «اگر بهشت مال خودت بود، در بخشیدن آن هم حتماً بخل میورزیدی!» این روایت، عمق تناقض رفتاری برخی افراد را نشان میدهد.
وی با جمعبندی آثار بخل و دعوت به دوری از آن خاطرنشان کرد: بخل باعث ذلت انسان میشود «مَن بَخِلَ بِمالِهِ ذَلَّ». بخل، دشنام و ناسزا را برای انسان زیاد میکند «بِالبُخلِ تَکتَثِرُ المَسَبَّهُ». پس «ایاکم و البخل»؛ برحذر باشید از بخل! در مقابل، دست بخشنده، دست بلند و محبوب خدا است. انفاق، حتی به اندازه کم، فقر را نمیآورد، بلکه برکت و عزت میآورد. جامعه اسلامی با روحیه تعاون و دستگیری از یکدیگر زنده است، نه با انباشت ثروت و بخلورزی. بهترین سرمایهگذاری، انفاق در راه خداست که پاداش آن – هم در دنیا و هم در آخرت – بینهایت است.
نظر شما